Türk Dünyasında Yapay Zekâ Karşılaştırması: Beş Ülke Nerede Ayrışıyor?

Kazakistan'ın bağımsız yapay zekâ kanunu 18 Ocak 2026'da, Kırgızistan'ın Dijital Kodeks'indeki yapay zekâ bölümü 6 Şubat 2026'da yürürlüğe girdi. Türkiye, Özbekistan ve Azerbaycan'da ise yapay zekâ hâlâ strateji, genelge ve kararname katmanında düzenleniyor.

Fark akademik değil. Bölgede yapay zekâyla kredi kararı veren ya da dolandırıcılık tespiti yapan bir kuruluş için bugün somut, denetlenebilir yükümlülük yalnızca iki ülkede doğuyor.

Bu tablo, uluslararası sıralamalardan okunamıyor. Oxford Insights'ın 2025 Hükümet Yapay Zekâ Hazırlık Endeksi beş Türk devletini şöyle sıralıyor: Türkiye 53., Kazakistan 58., Özbekistan 62., Azerbaycan 69., Kırgızistan 119.

Hukuk metinlerine bakıldığında bu sıralama tersine dönmüyor, sıralamanın düzenleyici gerçekliği açıklamadığı ortaya çıkıyor. Endeks genel hazırlığı ölçüyor: politika vizyonu, insan kaynağı, veri kalitesi, e-devlet olgunluğu. Bağlayıcı yükümlülüğün nerede başladığını ölçmüyor. İki ölçüt farklı sorulara cevap veriyor ve biri diğerinin yerine kullanılamıyor.

Bunun bir nedeni de zamanlama. 2025 endeksi, bölgenin en önemli beş belgesini göremez: Kazakistan'ın kanunu, Dijital Kodeksi ve Digital Qazaqstan stratejisi; Kırgızistan'ın Kodeksi; Türkiye'nin Eylem Planı. Beşi de ölçümden sonra yürürlüğe girdi.

Kanun mu, strateji mi?

Beş ülkeden dördünde ayrı bir ulusal yapay zekâ stratejisi veya eylem belgesi bulunuyor. Ancak strateji sahibi olmakla yaptırım doğuran bir rejime sahip olmak farklı şeyler.

Kazakistan bölgenin ilk bağımsız yapay zekâ kanununu çıkardı. 17 Kasım 2025 tarihli 230-VIII sayılı Kanun, 18 Kasım'da Kazahstanskaya Pravda'da yayımlandıktan altmış gün sonra, 18 Ocak 2026'da yürürlüğe girdi. Kanun yasak uygulamaları sayıyor: manipülatif veya bilinçaltı etki yöntemleri, yaş-sağlık-sosyal durum üzerinden kırılganlık sömürüsü, sosyal veya biyometrik ayrımcılık, rıza olmadan duygu tespiti. Vatandaşa bir kararın yapay zekâ tarafından üretilip üretilmediğini öğrenme, otomatik ayrımcılığa karşı korunma ve kararın düzeltilmesini talep etme hakkı tanıyor. Telif tarafında ise eserlerin model eğitiminde kullanılmasını, hak sahibi makine okunabilir biçimde yasak koymadığı sürece serbest bırakıyor.

Kırgızistan başka bir yol seçti. Yapay zekâyı ayrı bir kanunla değil, 31 Temmuz 2025 tarihli 178 sayılı Dijital Kodeks'in içinde düzenledi. Kodeks'in 23. Bölümü, 191–197. maddeler, doğrudan yapay zekâ sistemlerine ayrılmış.

İki modelin farkı önemli. Kazakistan'ınki numaralı bir yüksek risk listesine dayanıyor. Kırgızistan'ınki hiçbir sektör saymıyor: 193. madde ülkede kullanılan bütün yapay zekâ sistemlerinin tehlike değerlendirmesine tabi olduğunu söylüyor ve bu değerlendirmeyi sistemin sahibine kendi belirlediği metodolojiyle, Bakanlar Kurulu'nun koyduğu çerçevede yaptırıyor. Sonuçlar ve metodoloji, devlet sırrı kapsamındakiler hariç, sahibin internet sitesinde hem sade dille hem açık veri formatında yayımlanmak zorunda.

Yüksek tehlikeli çıkan sistem için 195. madde nitelikli dijital imzayla imzalanmış, sitede yayımlanan bir uygunluk beyanı istiyor. 197. madde ise bölgenin en geniş şeffaflık rejimini kuruyor: kullanıcıya yapay zekâ ile etkileşimde olduğunu bildirmek, duygu tanıma ve biyometrik sınıflandırma yapılıyorsa ayrıca haber vermek, deepfake kullanılıyorsa materyalin yapay kökenini açıklamak.

Kırgızistan'ın modelinin bir maliyeti var: manşet üretmiyor. "Yapay zekâ kanunu çıkardık" diyemiyorsunuz. Kazanımı ise tutarlılık: kişisel veri ve yapay zekâ hükümlerinin aynı kodekste düzenlenmesi iki rejim arasındaki hukuki uyumu güçlendiriyor, ayrıca Kodeks diğer dijital kanunlara üstün tutuluyor.

Türkiye, Özbekistan ve Azerbaycan ise strateji, genelge ve kararname katmanında. Türkiye'nin 2026–2030 Yapay Zekâ Eylem Planı 2026/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi'yle 18 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdi. Genelge kamu kurumlarını bağlıyor, özel sektörü doğrudan bağlamıyor.

Yasama tarafında iki teklif komisyonda bekliyor. 2/2234 esas numaralı Yapay Zeka Kanun Teklifi 24 Haziran 2024'te Başkanlığa sunuldu; ilk imza sahibi Ömer Faruk Gergerlioğlu. 2/3744 esas numaralı Yapay Zekâ, Otomasyon ve Sosyal Dönüşüm Uyum Fonu teklifi ise 25 Haziran 2026'da geldi; ilk imza Lütfü Türkkan. İkisi de Sanayi, Ticaret, Enerji, Tabii Kaynaklar, Bilgi ve Teknoloji Komisyonu'nda ve ikisi de muhalefet milletvekili teklifi. Azerbaycan'ın 2025–2028 Süni İntellekt Strategiyası 19 Mart 2025 tarihli bir Cumhurbaşkanlığı Sərəncamı. Özbekistan'ın PP-358 ve UP-189 sayılı metinleri kanun değil, cumhurbaşkanı kararı ve fərmanı.

Kim gerçekten para ayırdı?

Rakamlar dolaşımdayken kolayca yanlış aktarılıyor. Beş belgeyi okuyunca ortaya çıkan tablo şu: finansman kaynağını, tutarı, vadeyi ve hibe bileşenini birlikte tanımlayan tek ülke Özbekistan.

UP-189, Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Fonu'ndan 2026'dan itibaren 100 milyon dolar ayırıyor — 90 milyonu yedi yıl vadeli, üç yılı ödemesiz faizsiz kredi; 10 milyonu karşılıksız hibe. PP-358 zaten 1 Ocak 2025'ten itibaren ayrı bir 50 milyon dolarlık faizsiz kredi öngörmüştü. Metinlerde para, tarih ve sorumlu kişi aynı yerde.

Kazakistan için haberlerde geçen 10,5–16,5 milyar dolar ise tahsis edilmiş bütçe değil. Digital Qazaqstan stratejisinin kendi hesabı şöyle: IMD sıralamasında ilk 10'daki ülkeler dijital teknolojiye yılda GSYİH'nin yaklaşık %1,8'ini, ilk 30'dakiler %1,2'sini yatırıyor; Kazakistan 39. sırada ve GSYİH'si yaklaşık 300 milyar dolar, dolayısıyla yılda 3,5–5,5 milyar dolar, üç yılda 10,5–16,5 milyar dolar. Metnin dördüncü dipnotu bunu açıkça "gösterge niteliğinde değerlendirme" diye niteliyor ve gerçek düzeyin proje bazında ayrıca çalışılması gerektiğini söylüyor.

Türkiye'nin planı 10 milyar TL'lik Ulusal Yapay Zekâ Araştırma Fonu ile 15 milyar TL'lik Yapay Zekâ Büyüme Fonu'nu ilan ediyor, ancak eylem bazında kaynak tahsisini yıllık uygulama planlarına bırakıyor; 44 sayfalık metinde bütçe dağılımı yok.

Azerbaycan'ın stratejisinde ise tek bir para rakamı yok. Finansman bölümü yalnızca kaynak türlerini sayıyor: devlet bütçesi, kanunla yasaklanmayan diğer kaynaklar, kamu-özel ortaklık. Miktar, oran, yıllık dağılım yok. Strateji bu zaafı kendi risk bölümünde dolaylı olarak kabul ediyor. 6.1.2.4.1 maddesi hesaplama altyapısı ve doğal dil işleme geliştirilirken mali ve teknik kaynak yetersizliği riskini açıkça sayıyor.

Hesaplama: ortak tavan, üç rakip havuz

Beş ülkenin endekste en kötü olduğu sütun aynı: hesaplama kapasitesi. Skorlar 13,29 (Türkiye), 7,91 (Kazakistan), 5,84 (Özbekistan), 4,16 (Azerbaycan) ve 4,16 (Kırgızistan). En yüksek skor bile mutlak anlamda düşük.

Beş belgenin beşi de hesaplamayı merkeze koyuyor. Ama ölçekler farklı ve bu sıkça karıştırılıyor. Türkiye 2030 için ≥1 GW veri merkezi kurulu gücü, yıllık 10 TWh düşük karbonlu elektrik alım anlaşması ve 1 eksabayt depolama hedefliyor. Kazakistan'ın "Veri İşleme Merkezleri Vadisi" için 2029 hedefi ise 200 MW; 1 GW sonraki aşamanın tavanı olarak yazılmış.

Asıl haber, kapasitenin kime satılacağı.

Kazakistan'ın 2024 tarihli Konsepti, kurulacak süperbilgisayarın kapasitesinin kimlere kiralanacağını sayarken "iç pazarın ihtiyacı ve komşu devletlere ihracat kapasitesi" diyor. Kırgızistan, Yapay Zekâ Süperkümesi projesini Şanghay İşbirliği Örgütü'nün BİT bakanları toplantısında duyurdu; Cumhurbaşkanı Sadır Japarov Mayıs 2026'da Astana'daki Avrasya Ekonomik Forumu'nda AEB'nin hesaplama kapasitesini ve veri merkezlerini birleştirmeyi önerdi. Türkiye'nin Eylem Planı ise "Türk Devletleri Teşkilatı üye devletleri, Körfez ülkeleri ve yakın coğrafyadaki ortaklarla ortak veri merkezi yatırımları ve paylaşımlı hesaplama kapasitesi modelleri" öngörüyor — ve "bölgesel kapasite ortaklıklarını" Hesaplama Portföyü'nün tanımsal bileşenlerinden biri yapıyor.

Yani bölgede üç ayrı hesaplama havuzu önerisi aynı ülkelere aynı anda sunuluyor. Rekabet kapasitede değil, çerçeve seçiminde yaşanacak.

Bir de yalnızca Türkiye'nin sahip olduğu bir kanal var. Eylem Planı, Türkiye'nin Dijital Avrupa Programı ve EuroHPC Ortak Girişimi'ne katılımcı ülke olarak yüksek başarımlı hesaplama altyapılarına eriştiğini ve AB'nin "Yapay Zekâ Fabrikaları" yaklaşımını ulusal portföyü tamamlayan uluslararası bir kapasite unsuru saydığını yazıyor. İncelediğimiz beş ulusal belge arasında AB hesaplama altyapısına erişimini açıkça tanımlayan başka bir ülke yok.

Teknik not - "exaflops" beyanları nasıl okunmalı Kazakistan'ın Alem.cloud kümesi için ikincil kaynaklarda geçen "2 exaflops'a kadar" ifadesi hangi hassasiyette ölçüldüğünü belirtmiyor. 512 adet NVIDIA H200, ancak düşük hassasiyetli yapay zekâ iş yüklerinde (FP8) bu mertebeye ulaşır; klasik bilimsel hesaplama hassasiyetinde (FP64) rakam mertebelerce düşüktür. Bu yüzden pazarlama beyanları yerine TOP500 gibi FP64 Linpack tabanlı referanslar kullanmak daha güvenli. Strateji metni Alem.Cloud ve Kazaktelekom'un "Al-Farabium" sistemleri için TOP500 sıraları veriyor; TÜBİTAK ULAKBİM de TRUBA altyapısındaki ARF-ACC'nin Kasım 2025 listesindeki yerini açıklıyor. Bunlar farklı kaynaklardan ve farklı liste sürümlerinden geldiği için birbiriyle karşılaştırılamaz; burada yalnızca ölçüm farkını göstermek için anılıyor.

Dil modelleri gelişiyor, ortak çerçeve henüz oluşmadı

Beş ülkenin belgelerinde de ulusal diller için yapay zekâ kapasitesi stratejik bir başlık. Ancak mevcut ürünler, süren geliştirme çalışmaları ve resmî hedefler aynı olgunluk düzeyinde değil.

Kazakistan'da KazLLM ve AlemLLM 2025'te tanıtıldı. Kırgızistan'da "Aitil" platformu faal; Dijital Kalkınma Bakanı Azamat Camangulov ayrıca bir "Kırgız Çok Dilli Temel Modeli" duyurdu. Özbekistan'ın "Özbek Dili Korpusu" ise 2026 sonu için konmuş bir hedef; en az beş açık büyük dil modeline entegrasyonu öngörülüyor. Azerbaycan 2026–2028 dönemi için Azerbaycan dilinde doğal dil işleme veri tabanları ve beş devlet hizmetinde pilot uygulama planlıyor. Türkiye'nin planı hem genel amaçlı bir Türkçe büyük dil modeli hem de sağlıktan afete, enerjiden tarıma uzanan sektörel temel modeller öngörüyor; bunlar için yılda en az iki misyon odaklı çağrı açılacak.

Yani tabloda tanıtılmış ürün de var, süren geliştirme de, henüz yalnızca resmî hedef olarak yazılmış kalem de.

Türkiye ayrıca ortak bir çatı öneriyor. Eylem Planı'nın 15. eylemi şöyle: "TDT üye devletlerinden en az ikisiyle pilot olarak başlanarak, aşamalı biçimde Oğuz, Kıpçak ve Karluk dil ailelerini kapsayan ortak Türk dilleri büyük dil modeli geliştirilecek; federe eğitim altyapısı ile üye devletlerin HPC kapasiteleri birlikte kullanılacaktır." Hedef tarih: 2027 sonu, ilk sürümün üretim ortamına alınması.

Tasarım iki bakımdan gerçekçi. Eşik dört ortağın tamamı değil, en az iki üye devlet. Ve federe eğitim, ham verinin merkezileştirilmesi ihtiyacını belirgin biçimde azaltıyor. Kazakistan'ın korpusunu Türkiye'ye taşımak gerekmiyor.

Ama bu, hukuki engelleri ortadan kaldırmıyor. Model güncellemelerinin paylaşımı kendi başına veri koruma sorunu doğurabilir; ortak sorumluluk, siber güvenlik ve fikrî mülkiyet başlıkları açık kalıyor. Nitekim planın kendisi de bunu kabul ediyor ve model çıktıları, veri katkıları, fikrî mülkiyet, lisanslama ve ticarileştirme koşullarının ayrı bir ortak yönetişim protokolüyle tanımlanmasını öngörüyor.

Asıl mesele şu: ortak model hedefi bugün belgesel olarak tek taraflı. İncelediğimiz Kazakistan, Özbekistan, Azerbaycan ve Kırgızistan belgelerinde bu modele ya da OTS çatısı altında ortak bir çalışmaya atıf bulunmuyor. Kırgızistan kendi çok dilli modelini ŞİÖ çerçevesine bağlamış durumda. Türkiye'nin planı mevcut durumu tarif ederken "TDT ile yapay zekâ işbirlikleri yürütülmektedir" diyor, ancak bunun hangi metne dayandığını belirtmiyor.

İzlenmesi gereken gösterge net: 2026 sonuna kadar TDT düzeyinde imzalanmış, fikrî mülkiyet ve lisanslama koşullarını tanımlayan bir ortak yönetişim protokolü ortaya çıkacak mı?

Finansal hizmetlerde yükümlülük bugün nerede başlıyor?

Bölgede yapay zekâ ile kredi kararı veren ya da dolandırıcılık tespiti yapan bir kuruluş için tablo net biçimde ikiye ayrılıyor.

Kırgızistan'da yükümlülük bugün var. Dijital Kodeks finansal hizmetlere özgü bir yapay zekâ bölümü içermiyor, ama yatay rejim doğrudan yakalıyor: skorlama sistemini sahibi kendisi değerlendirmek, metodolojisini belirlemek, sonuçları ve metodolojiyi açık veri formatında yayımlamak zorunda. Yüksek tehlikeli çıkarsa dijital imzalı beyan yayımlanıyor. Karar müşterinin haklarını etkiliyorsa sistemin özellikleri sitede açıklanıyor ve etkilenen müşteriye talep üzerine ücretsiz açıklama veriliyor.

Kodeks'in ayrıca doğrudan bir fintech maddesi var. Telekomünikasyon bölümündeki 186. madde, telekom operatörleri, kolluk, ticari bankalar, mikrofinans kuruluşları ve ödeme hizmeti sağlayıcıları arasında zorunlu bir etkileşim sistemi kuruyor. Bankalar dijital karşı-dolandırıcılık sistemi kurmak, şüpheli işlem bilgisini kolluğa gecikmeksizin vermek, tespit edilen dolandırıcılık işlemleri ve yöntemleri hakkında diğer katılımcılarla otomatik bilgi alışverişine katılmak ve şüpheli işlemleri durdurup bloke etmekle yükümlü. Usul ve formatları Merkez Bankası ile mutabakat içinde Bakanlar Kurulu belirliyor.

Kazakistan'da yükümlülük Ocak 2026'dan beri var. Bağlayıcı olan kısım 230-VIII sayılı Kanun'dan doğuyor: risk sınıflandırması, sorumluluk dağılımı, vatandaşın açıklama ve düzeltme talep etme hakkı ve yasak uygulamalar listesi. Bu listedeki sosyal veya biyometrik ayrımcılık yasağı, kredi skorlama modelleri için doğrudan bağlayıcı.

Aşağıdaki mimari ise ayrı bir katman Digital Qazaqstan'ın uygulama hedeflerini gösteriyor, tamamının bugün faal olduğu anlamına gelmiyor. Strateji, finans sektörü için ulusal bir antifraud kontürü (banka, telekom ve kamu segmentlerini birleştiren), olağandışı işlemleri ve transit şemaları otomatik tespit için graf analizi ve çok ajanlı modeller, akıllı sözleşme mekanizmalarıyla sübvansiyon ve transferlerin otomatik yürütüldüğü bir dijital tenge altyapısı, gömülü finans, banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcılarının geliştirilmesi, menkul kıymet-emtia-gayrimenkul tokenizasyonu ve bir ulusal stratejik kripto rezervi öngörüyor. Deney alanı için sıfırdan mekanizma kurmuyor; Merkez Bankası'nın mevcut sandbox'ını, AIFC'nin FinTech Lab rejimini ve Alatau City (CryptoCity) için oluşturulan özel rejimi kullanıyor.

Teşhis de metinde açık: banka dışı finansal araçlar leasing, faktoring, ihracat finansmanı, alternatif ödeme çözümleri yeterince gelişmemiş; finansal veri banka platformlarının içinde kapalı kalıyor; mevcut denetim mimarisi piyasanın ayrı segmentlerine odaklı olduğu için transit şemaların ve bağlantılı karşı tarafların sektörler arası analizini sağlamıyor.

Özbekistan'da bağlayıcı yükümlülük yok, ama en operasyonel yönlendirme orada. PP-358'in üçüncü maddesi öncelikli uygulama alanlarını sıralarken banka-finans sektörünü birinci sıraya koyuyor. Onuncu madde doğrudan Merkez Bankası'nın Proje ve Süreç Yönetimi Servisi ile Siber Güvenlik Merkezi'ne dolandırıcılık önleme, ödeme sistemleri yönetimi ve risk yönetiminde yapay zekâ uygulama görevi veriyor. UP-189 ise kripto varlık dolaşımı, e-ticaret, sigorta, menkul kıymetler ve blokzincir sistemlerinde yapay zekâ uygulama prosedürlerini Perspektif Projeler Ulusal Ajansı'na bağlıyor ve bakanlıkların platformlarını tek bir data-center'da birleştirerek gölge ekonomi tespitini öngörüyor — sorumlular arasında Merkez Bankası, Başsavcılık, Vergi ve Gümrük Komiteleri var.

Türkiye'de yükümlülük henüz yok, ama hedef mimari kredi değerlendirmesini adıyla kapsıyor. Eylem Planı'nın Terimler Sözlüğü, "Yüksek Etkili Yapay Zekâ Sistemi"ni tanımlarken kapsamı sayıyor: sağlık, eğitim, istihdam, sosyal yardım, kredi değerlendirme, biyometrik tanıma, kolluk ve adalet süreçleri. Bu sınıfa girenler için genişletilmiş Algoritmik Etki Değerlendirmesi, kamuya açık özet Model Kartı ve denetleyiciye sunulacak ayrıntılı teknik dosya öngörülüyor. Finans, düzenleyici deney alanı kurulacak beş öncelikli sektörün ilk sırasında. Ve 16. eylem, regülasyona tabi sektörlerde bulut kullanımı ile sınır ötesi veri aktarımı kısıtlarının sektörel düzenleyicilerle gözden geçirilip altı ay içinde bir aksiyon planı yayımlanmasını istiyor — bankacılık bulut kısıtları düşünüldüğünde planın finans için en somut kalemi bu.

Yaptırım sınırı ise net: Ulusal Yapay Zekâ Etik Kurulu'nun bağlayıcı yetkisi yok. Metin açıkça "bağlayıcı denetim ve yaptırım yetkileri ilgili sektörel düzenleyici kurumlarca kullanılacaktır" diyor. Finansal hizmetlerde bu, BDDK, SPK ve TCMB demek.

Azerbaycan'ın stratejisinde finans öncelikli sektör listesinde yok. Metin 6.1.1.3.2 maddesinde tarım, sağlık, ulaştırma ve eğitimi sayıyor. Buna karşılık 27 Şubat 2026 tarihli Fərmanla kurulan Rəqəmsal İnkişaf Şurası'nın üyeleri arasında Merkez Bankası sədri ve Dövlət Neft Fondunun icraçı direktoru var. Yani Azerbaycan'da finansal hizmetlerde yapay zekâ, strateji belgesinin değil kurumsal koordinasyonun konusu — bu da belge takibinin yetmeyeceği tek ülke olduğu anlamına geliyor.

Kim söylediğini yaptı?

Beş belgede yüzlerce hedef var. Gerçekleşmesi bağımsız olarak doğrulanabilenlerin sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor. Üçü kayda değer.

Kazakistan kanunu kendi takviminden erken çıkardı. 2024 Konsepti'nin eylem planındaki 33. tedbir "Yapay Zekâ Alanında Kanunun Kabulü" ve tamamlanma süresi Aralık 2025 olarak yazılmıştı. Kanun 17 Kasım 2025'te imzalandı.

Uygulama planı da eşikten önce geldi ama sürtünmesiz değil. Digital Qazaqstan'ı onaylayan 9 Haziran 2026 tarihli kararname, üç ay içinde eylem planının hazırlanmasını istiyordu. Plan 26 Ağustos'ta imzalandı. Öncesinde Başbakan Olcas Bektenov Hükümet toplantısında "Strateji kabul edildi, fakat uygulama planının mutabakatı uzadı" diyerek Yapay Zekâ Bakanlığı'na bir hafta içinde taslağı sunma talimatı vermişti.

Özbekistan endeks hedefini erken tutturdu. PP-358'in eki, Hükümet Yapay Zekâ Hazırlık Endeksi'nde 2026 için 75., 2028 için 65. sırayı hedefliyordu. 2025 endeksinde Özbekistan 62. sırada 2028 hedefini üç yıl önce aşmış durumda.

Tersi de var. Kırgızistan'da Başbakan Adılbek Kasımaliyev Ocak 2025'te Almatı Dijital Forumu'nda ulusal yapay zekâ stratejisinin yakında onaylanacağını duyurmuştu. Eylül 2025'te Ulusal Yapay Zekâ Geliştirme Konseyi taslağı görüştü. Ağustos 2026 sonu itibarıyla, kabul edilmiş ayrı bir ulusal yapay zekâ strateji belgesi tespit edilemedi. Haziran 2026 tarihli bir Kırgız yayınında ülkenin yapay zekâ önceliklerinin nerede tanımlandığı sorulduğunda, muhatap yalnızca 2024–2028 Dijital Dönüşüm Konsepti'ne atıf yapıyor.

Kırgızistan, bölgede strateji–kanun sıralamasını tersinden kuran tek ülke: bağlayıcı hukuk yürürlükte, ayrı bir ulusal yapay zekâ strateji belgesi ise tespit edilemedi.

Ne anlama geliyor?

Üç sonuç çıkıyor.

Birincisi, hazırlık endeksleri politika niyetini ölçüyor, uyum yükümlülüğünü değil. Endeksin "Policy Commitment" sütunu strateji belgelerinin varlığına bakıyor; Kırgızistan'ın bu sütundaki 0,00'ı teknik olarak doğru. Ama aynı ülkenin, ölçümden birkaç ay sonra yürürlüğe giren bağlayıcı bir yapay zekâ hukuku var. Endeks bunu göremiyor. Bölgede iş yapan bir kuruluş için Kırgızistan'ın 119. sırası, o ülkedeki uyum yükümlülüğü hakkında hiçbir şey söylemiyor hatta yanıltıyor.

Bu, endeksin genel bir kusuru değil, ölçüm penceresinin sonucu. 2025 endeksi Kazakistan'ın kanununu, Dijital Kodeksini ve Digital Qazaqstan'ı; Kırgızistan'ın Kodeksini; ve Türkiye'nin Eylem Planı'nı göremez. Beşi de ölçümden sonra yürürlüğe girdi.

İkincisi, dijital hizmet olgunluğu ile üretim kapasitesi arasında belirgin bir açı var. Endeksin E-Government Delivery sütununda beş ülkenin skorları 98,06 (Türkiye), 93,47 (Azerbaycan), 85,98 (Kazakistan), 81,68 (Kırgızistan) ve 64,87 (Özbekistan). Aynı ülkelerin AI Sector Maturity skorları ise 21,01 (Özbekistan), 12,69 (Türkiye), 11,11 (Kazakistan), 10,95 (Azerbaycan) ve 3,32 (Kırgızistan). (İki sütun farklı yöntemlerle kuruluyor; buradaki karşılaştırma oran değil, düzey farkına işaret ediyor.)

Bölge dijital kamu hizmetlerinde yüksek bir olgunluğa ulaşmışken, yapay zekâ üretim ekosistemi aynı hızla gelişmemiş durumda. Belgelerin doğru teşhis koyduğu tek ortak nokta da bu beşi de hesaplamayı ve üretim kapasitesini merkeze alıyor.

Üçüncüsü, ayrışma vektör yönünde değil vektör sayısında. Özbekistan OECD'ye, Kazakistan hem kendi donanımına hem Çin merkezli koalisyona, Kırgızistan ŞİÖ ve AEB'ye bakıyor; Azerbaycan'ın vektörü belgede coğrafi olarak tanımlı değil. Türkiye ise aynı anda OECD, G20, BM, ISO/IEC, ITU, UNESCO, TDT, İİT, D-8 ve EuroHPC kanallarını sayıyor. Ve planı, "anlaşma sayısı yetmez" ilkesini açıkça koyuyor: her iş birliği için teknik çalışma grubu, ortak test protokolü, karşılıklı tanıma mekanizması veya veri paylaşımı çerçevesi gibi somut çıktı üretilmesi şart koşulmuş, bu çıktıların yıllık ilerleme raporlarında izleneceği yazılmış. Bölgede taahhüdü çıktıya bağlayan tek hüküm bu.

Nerede gerçekçi iş birliği var?

Söylem düzeyindeki "ortak yapay zekâ altyapısı" ifadelerinin ötesinde, belgelerden çıkan üç somut alan var.

Paralel korpus ve dil kaynağı katmanı. Ortak model tartışması bugün "sıfırdan ne inşa edelim" ekseninde yürüyor. Oysa bölgede kullanılabilecek dil varlıklarının bir kısmı mevcut, bir kısmı geliştirme aşamasında, bir kısmı resmî belgelerde hedef olarak tanımlı. Kazakistan'ın Akıllı Sistemler ve Yapay Zekâ Enstitüsü'nün Konsept'te tarif edilen "Tilmash" çevirmeni Kazakça, Rusça, İngilizce, Türkçe, Tatarca ve Özbekçe arasında çeviri yaptığı belirtiliyor ve Özbekistan'daki ayrı bir girişim olan Tilmoch, doğrulanmaları hâlinde ortak modelin paralel korpus katmanına katkı sağlayabilir. Bunlar ortak modelin prototipi değil; girdisi olabilecek varlıklar. (Her iki sistemin güncel durumu bu çalışma kapsamında doğrulanamadı.)

Fiziksel taşıma katmanı. Kazakistan'ın belgeleri Hazar üzerinden Azerbaycan–Kazakistan fiber optik hattı inşasını öngörüyor. Beş belgede iki Türk devletini birbirine bağlayan tek somut fiziksel altyapı kalemi bu. Ortak model ve ortak hesaplama tartışmaları soyut kalırken, taşıma katmanında somut bir hat planlanmış durumda. (Projenin gerçekleşme durumu doğrulanamadı.)

Düzenleyici karşılıklı tanıma. Kazakistan ve Kırgızistan'ın rejimleri farklı mimarilerde ama aynı sorunları çözüyor: risk değerlendirmesi, uygunluk teyidi, şeffaflık. Türkiye'nin planı hedef pazarlarda "karşılıklı tanıma ve uygunluk iş birliği mekanizmaları" oluşturmayı yazıyor. Bir Türk fintech şirketinin Kazakistan'da yaptığı uygunluk beyanının Kırgızistan'da da geçerli sayılması, ortak dil modelinden çok daha kısa vadede ve çok daha az siyasi maliyetle mümkün.

Editoryal not

Bu çalışma beş ülkenin birincil hukuk metinlerine ve resmî kurum yayınlarına dayanıyor: Kazakistan'ın 230-VIII sayılı Kanunu, 1311 sayılı Jarlığı ve 592 sayılı Hükümet Kararı; Kırgızistan'ın 178 sayılı Dijital Kodeksi ve 179 sayılı yürürlüğe koyma kanunu; Özbekistan'ın PP-358 ve UP-189 sayılı metinleri; Azerbaycan'ın 2025–2028 Stratejisi ve 27 Şubat 2026 tarihli Fərmanı; Türkiye'nin 44 sayfalık Eylem Planı ve 2026/9 sayılı Genelgesi. Veri kesme tarihi 31 Ağustos 2026.

Çalışmanın üç sınırlılığı var ve bunlar metinde de işaretlendi:

• Kırgızistan'ın strateji belgesi. Kabul edildiğine dair bir kayıt bulunamadı; bu negatif kanıttır, yokluğun kanıtı değildir.
• Тілмаш ve Tilmoch. İki çeviri girişiminin bugünkü durumu, erişilebilirliği ve kalite iddiaları doğrulanamadı. İkisi ayrı ülkelerin ayrı projeleri; aynı kökten geldikleri için karıştırılmamalı.
• Hesaplama kapasitesi. Ülkeler arası karşılaştırma yapılmadı; eldeki veriler farklı kaynaklardan ve farklı ölçüm dönemlerinden geliyor.

FT Finansal Teknoloji — finansalteknoloji.com