Türk Dünyası'nda Ödeme ve Elektronik Para: Beş Ülkenin Resmi Sicilleri Ne Anlatıyor?

FT Atlas İçgörüsü

2026 ortası itibarıyla beş ülkenin resmi sicillerinde, farklı kayıt ve lisans mimarileri altında toplamda yaklaşık 374 aktif kuruluş veya sicil kaydı bulunuyor (TR 80, KZ ~148, UZ 66, KG 56, AZ 24). Ancak bu kayıtlar tek tip lisans rejimine tabi değil: Türkiye ve Azerbaycan faaliyet bazlı ayrı lisanslama yaparken, Kırgızistan tek lisans üzerine yetki genişletmesi modelini benimsiyor; Kazakistan ise sicil kaydı ile banka lisansını ayrı düzenleyicilere dağıtmış durumda. Bu nedenle bölgesel karşılaştırmalarda kurum sayısından çok lisans mimarisi dikkate alınmalıdır.

Farklı lisans mimarileri

Tablodaki dipnotların çokluğu tesadüf değil; karşılaştırmanın ilk dersi tam da bu. Beş ülke aynı işi birbirinden farklı hukuki mimarilerle düzenliyor ve her mimari, sayıların anlamını değiştiriyor.

Türkiye ikili modeli kullanıyor: TCMB, e-para kuruluşu ile ödeme kuruluşunu iki ayrı kategori olarak lisanslıyor ve her kuruluşa bir kuruluş kodu veriyor. E-para lisansı ödeme hizmetlerini de kapsadığından, büyüyen oyuncular zamanla e-para lisansına geçiyor — bugün 58 e-para kuruluşuna karşılık 22 "saf" ödeme kuruluşu kalması bunun sonucu. Ödeme sistemi işleticileri ise ayrı bir yetkilendirme rejimine tabi ve bu analizin kapsamı dışında.

Azerbaycan bir adım daha ileri giderek üçlü modeli benimsemiş: e-para kuruluşu (EPT), ödeme kuruluşu (ÖT) ve ödeme sistemi operatörü (ÖSO) ayrı listelerde; e-para acenteleri bile ayrı bir sicilde. Kompakt ama son derece net bir yapı. Özbekistan da aynı ailede: 51 ödeme kuruluşu, 12 e-para kuruluşu ve 3 operatör ayrı kategorilerde… Üstelik hepsi tek düzenleyicinin, CBU'nun çatısı altında.

Kırgızistan ters uçta, tekil modelde: NBKR tek bir "ödeme kuruluşu" lisansı veriyor; e-para ihracı bu lisansın üstüne eklenen bir yetki. Bu farkı bilmeden kıyaslamak yanıltır. Banka dışı alanda "sadece 3 e-para yetkisi var" demek teknik olarak doğru, ama bu 56 kuruluşluk bir ödeme pazarının üstündeki çok yeni bir katman.

Kazakistan'da ise asıl soru kategoriler değil, kapılar: kategoriler tek çatıda değil, düzenleyiciler arasında dağıtılmış durumda. Ayrıntısı ülke bölümünde.

Bu yüzden ham sayıları yan yana koyup "hangi ülke önde" demek metodolojik olarak hatalı olur. Lisans eşiği, kapsamı ve sermaye şartı ülkeden ülkeye farklı; Türkiye'deki bir e-para lisansı ile Kazakistan'daki bir sicil kaydı aynı ağırlıkta değil. Sayılar pazarın büyüklüğünü değil, düzenleyici mimarinin şeklini gösterir.

Ülke profilleri

🇹🇷 Türkiye: ölçek ve banka yakınsaması

Türkiye'nin TCMB sicilinde 58 elektronik para ve 22 ödeme kuruluşu bulunuyor; 58 e-para ihraççısı, Azerbaycan, Özbekistan ve Kırgızistan'daki e-para yetkilerinin toplamının (15+12+3) neredeyse iki katına karşılık geliyor.

Birincisi, bankaların e-para iştiraki dalgası: Garanti Ödeme ve Elektronik Para, Halk Elektronik Para, Vakıf Elektronik Para, Ziraat Finansal Teknolojiler ve Denizöde gibi banka iştirakleri listenin yüksek kuruluş kodlu (yani görece yeni) bölümünde kümeleniyor. Kamu bankalarının neredeyse tamamı kendi e-para şirketini kurmuş durumda.

İkincisi, kurumsal Türkiye'nin e-parası: Turkcell, Vodafone ve Türk Telekom'un (TT Ödeme) yanında Türk Hava Yolları'nın (THY Elektronik Para) ve Yemekpay'in lisans alması, e-paranın telekom-ötesi sadakat ve platform ekonomisine yayıldığını gösteriyor.

Düzenleyici çerçeve tarafında da TCMB sicili statik bir liste değil: 19 lisans iptali önemli da bulunması lisansın bir kez alınıp süresiz korunan bir statü olmadığını, çerçevenin aktif biçimde işletildiğini gösteriyor.

🇰🇿 Kazakistan: üç düzenleyici, banka merkezli ekosistem

Kazakistan'ı diğer dört ülkeden ayıran şey, düzenleyici yetkinin tek çatıda toplanmamış olması. Bankalar 2020'den bu yana ayrı bir ajans olan ARDFM'nin (Finansal Piyasa Düzenleme ve Geliştirme Ajansı) denetiminde; ödeme kuruluşları Ulusal Banka'nın (NBK) sicilinde kayıtlı; Astana Uluslararası Finans Merkezi (AIFC) sınırları içindeki finansal faaliyetler ise kendi düzenleyicisi AFSA'nın ayrı rejimine tabi. Bu yapı, Kazakistan'ın klasik ulusal düzenleme alanından ayrışan, İngiliz hukuku temelli ikinci bir finansal hukuk katmanı oluşturuyor. Aynı pazarda üç farklı kapı var ve hangi kapıdan girdiğiniz, tabi olduğunuz rejimi belirliyor.

Resmi banka listesi ise başka bir hikaye anlatıyor: son yılların hareketliliği kurum adlarına işlemiş. Sberbank Kazakhstan'ın Bereke Bank'a, Jusan Bank'ın Alatau City Bank'a dönüşmesi listede olduğu gibi duruyor; KMF ve BNK gibi mikrofinans kuruluşlarının banka lisansına yükselmesi de Kazakistan'a özgü bir "terfi patikası" olarak kayda geçmiş. NBK sicilindeki ~148 aktif kaydın üstünde ise pazarın ağırlık merkezi banka lisanslı oyuncularda: Kaspi'nin süper app modeli ile Halyk ve Freedom'ın dijital ekosistemleri, ödeme hacminin büyük kısmını sicilin dışında, bankacılık çatısı altında taşıyor. Kazakistan, lisans listelerinin tek başına pazar gücünü göstermediğinin en iyi örneği.

🇺🇿 Özbekistan: tek çatı altında hızlı kurumsallaşma

Özbekistan, Kazakistan'ın tam karşıtı bir mimari tercih etmiş durumda: ödeme kuruluşları, e-para kuruluşları, ödeme sistemi operatörleri ve bankalar… Hepsi tek düzenleyicinin, Merkez Bankası CBU'nun ayrı sicillerinde. 51 ödeme kuruluşu + 12 e-para kuruluşu + 3 operatör kaydının yanında 35 ticari bankayı da aynı çatı altında tutan bu yapı, bölgenin en dengeli orta ölçekli ekosistemini çiziyor. CBU sicillerinin bir başka özelliği kayıt kalitesi: listeler lisans numarası, veriliş tarihi ve adres bilgisine kadar iniyor. Bölgenin en ayrıntılı kamuya açık kayıtlarından biri arasında.

Dinamizmin asıl göstergesi banka katmanında. CBU'nun banka listesindeki TBC, Anorbank, Uzum Bank, Apelsin, Smart Bank ve Octobank gibi dijital oyuncular, ödeme deneyimini banka lisansının içine taşıyor. Kazakistan'daki süper app modeline benzer görünümler. Uzum'un e-ticaret, ödeme ve bankacılığı tek ekosistemde birleştirmesi bu modelin en görünür örneği.

Aynı listede bölgesel bağlantının izi de var: Ziraat Bank Uzbekistan'ın CBU'nun lisanslı bankaları arasında yer alması, Türk finans sermayesinin Özbekistan'da banka lisansıyla mevcut olduğunu gösteriyor. Kazakistan sicilindeki Kazakhstan-Ziraat International Bank ile birlikte okunduğunda, bölge içi finansal bağların ödeme kuruluşlarından önce bankacılık katmanında kurulduğu görülüyor.

🇦🇿 Azerbaycan: kompakt pazar, hareketli sicil

CBAR listeleri Azerbaycan'ı 15 e-para + 7 ödeme kuruluşu + 2 operatörle bölgenin en kompakt ekosistemi olarak gösteriyor. Operatör katmanında Azərikard ve Millikart'ın (ulusal kart altyapıları) ayrı lisanslanması dikkat çekici.

Sicilin en ilginç yanı lisans kategorileri arasındaki hareketlilik. CBAR sicilindeki Haziran 2026 tarihli kayıtlara göre, CİBPAY ve Multi Solutions'ın ödeme kuruluşu lisansları sona erdirilirken aynı tarihte bu kuruluşlara elektronik para kuruluşu lisansı (EPT-020 ve EPT-021) verildi. Bunun bir pazardan çıkış değil kategori geçişi olduğunu CBAR'ın kendisi de kayda düşmüş: iptal notunda gerekçe olarak "elektronik para kuruluşu lisansı verilmesi" açıkça belirtiliyor. Türkiye'de daha önce görülen "ödeme kuruluşundan elektronik para kuruluşuna geçiş" deseninin Azerbaycan'da da ortaya çıkmaya başladığını gösteriyor. Kategori değişikliklerinin dışında doğrudan lisans iptalleri de bulunuyor: Paysis, Greentek Group, Guavapay ve Azvvallet'in elektronik para kuruluşu lisansları 2026 içinde geri alındı. Türkiye kökenli United Payment'ın Azerbaycan'da EPT-002 numaralı elektronik para lisansıyla faaliyet göstermesi ise bölge içi sınır ötesi genişlemenin sicile yansıyan örneklerinden biri.

🇰🇬 Kırgızistan: banka dışı e-para katmanı 2026'da şekilleniyor

Beş ülkenin en dikkat çekici güncel gelişmesi Kırgızistan'da. NBKR'nin ödeme kuruluşları sicilindeki tarihler iki dalgayı net gösteriyor:

Acquiring dalgası (2024): BM Technologies (Umai), RPS (Namba), Freedom Pay Kyrgyzstan ve BC Card Kyrgyzstan dahil en az yedi kuruluşa 2024 içinde acquiring yetkisi verildi. (üye işyeri kabulü tarafının rekabete açılışı)

Banka dışı e-para dalgası (2026 baharı): Ödeme kuruluşu lisansı üzerine e-para ihraç yetkisi 2026'da arka arkaya üç kuruluşa verildi. RPS/Namba (27 Şubat), Sistema Quickpay/Averspay (2 Mart) ve Kyrgyzmobilecompany/MegaPay (23 Nisan). Bu gelişme, Kırgızistan'da e-para faaliyetinin banka merkezli yapıdan lisanslı ödeme kuruluşlarına doğru genişlemeye başladığını gösteriyor: banka dışı e-para katmanı kelimenin tam anlamıyla 2026 baharında şekillenmeye başladı.

Aynı sicil sert bir temizlik de gösteriyor: 22 lisans iptali ve 7 askıya alma. Küçük ama hızla kurumsallaşan bir pazar tablosu bu.

Beş ülkenin ortak desenleri

Sicilleri yan yana okuyunca ülke sınırlarını aşan üç desen beliriyor.

Telekom kökenli e-para her yerde. Türkiye'de Turkcell, Vodafone ve TT; Kırgızistan'da MegaPay (Kyrgyzmobilecompany) ve O! ekosistemi (Green Telecom'un dengi.kg'si, O!Bank); Azerbaycan'da operatör bağlantılı cüzdanlar. Telekom şirketlerinin abone tabanını finansal ürüne çevirme stratejisi bölgenin ortak dili.

Siciller hareketli ve regülatörler daha seçici. Türkiye ve Kırgızistan'daki lisans iptalleri ile Azerbaycan'daki iptal ve kategori değişiklikleri, sicillerin yalnızca yeni girişlerle büyümediğini gösteriyor: pasif oyuncuların çıkarıldığı, bazı kuruluşların ise daha geniş lisans kategorilerine geçtiği dinamik bir yeniden yapılanma süreci yaşanıyor.

Banka–fintech sınırı inceliyor ve lisans kategorileri arasında geçiş artıyor. Türkiye'de bankalar e-para iştiraki kuruyor; Kazakistan ve Özbekistan'da fintech deneyimi banka lisansının içine taşınıyor (Kaspi, Uzum, TBC); Kırgızistan'da MBank ve O!Bank dijital bankacılığı sürüklerken ödeme kuruluşları e-para yetkisi almaya başlıyor; Azerbaycan'da ödeme kuruluşları elektronik para kuruluşu lisansına geçiyor. Yön farklı, varış noktası aynı: ödeme deneyimi, e-para ve bankacılık lisansı iç içe geçiyor.

Lisans mimarisinin fiyatı: sermaye eşikleri

Ülke profillerinde göze çarpan bir soru var: neden bazı sicillerde onlarca, bazılarında yüzlerce oyuncu bulunuyor? Cevabın önemli bir parçası giriş eşiklerinde saklı. Regülatörlerin güncel düzenlemelerine göre asgari sermaye ve özkaynak şartları şöyle:

* Özbekistan'ın e-para kuruluşu eşiği ile Kazakistan'da e-para ihraççılarına özgü ayrı bir eşik bu çalışmada resmi kaynaktan ayrıca teyit edilemediğinden boş bırakılmıştır. ABD doları karşılıkları Temmuz 2026 kurlarıyla yaklaşık ve yuvarlanmıştır. ** Türkiye'de 6493 sayılı Kanun'daki kuruluş sermayesi tabanları (ödeme kuruluşu 2 milyon TL, e-para kuruluşu 5 milyon TL) sabittir; fiilen bağlayıcı eşik, TCMB'nin her yıl tebliğle güncellediği asgari özkaynak yükümlülüğüdür. Tabloda bu güncel tutarlar esas alınmıştır.

Eşikler arasındaki makas çarpıcı: Azerbaycan'da yalnız havale hizmeti sunan bir ödeme kuruluşu yaklaşık 59 bin dolarlık sermayeyle kapıdan girebilirken, Özbekistan'da bir ödeme sistemi operatörü için eşik yaklaşık 4 milyon dolar. İki uç arasında kabaca 70 kat fark var. Ödeme kuruluşu katmanında sıralama da beklenenin tersine dönmüş durumda: Özbekistan (~1,6 milyon $) Türkiye'yi (~850 bin $) geçerek bölgenin en yüksek ödeme kuruluşu eşiğine ulaştı; Kazakistan ve Kırgızistan 290–570 bin dolarlık orta bantta, Azerbaycan en erişilebilir uçta. Asıl güçlü desen ise eşiklerin yönü: Türkiye tutarları her yıl tebliğle güncelliyor, Kazakistan 2024'te tek hizmet eşiğini 30–50 milyon bandından 150 milyon tengeye çıkardı, Kırgızistan 2025 kararıyla 2027'ye uzanan kademeli artış takvimi koydu, Özbekistan ise iki yılda eşiği 20 kat artırarak (1 milyardan 20 milyar so'ma) bölgenin en sert sıçramasını yaptı. Sermaye eşiği, düzenleyici mimarinin fiyat etiketi gibi çalışıyor: eşik yükseldikçe pazara giriş maliyeti artıyor; bunun doğal sonucu olarak oyuncu sayısı sınırlanırken, daha güçlü sermaye yapısına sahip kuruluşlar öne çıkıyor ve bölgede bu etiket her yerde yukarı yönlü.

Sonuç: siciller bugünü kaydediyor, yarını ima ediyor

Beş ülkenin resmi sicilleri birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo, farklı hızlarda ama aynı yönde ilerleyen bir kurumsallaşma gösteriyor. Lisans rejimleri farklı olsa da elektronik para, ödeme hizmetleri ve dijital bankacılık alanındaki kurumsallaşma yönü giderek benzeşiyor: her ülkede lisans kategorileri netleşiyor, siciller pasif kayıtlardan arındırılıyor, oyuncular kategoriler arasında yukarı doğru hareket ediyor, banka ile fintech arasındaki sınır yeniden çiziliyor.

Bu yakınsama, ileride sınır ötesi ödeme altyapıları, ortak QR standartları veya dijital kimlik projeleri gündeme geldiğinde üzerine inşa edilecek zemini oluşturabilir. Bugün beş ayrı sicilde duran bu kayıtlar, böyle bir bölgesel ağ kurulacaksa onun başlangıç envanteri olacak. Resmi lisans sicilleri yalnızca bugünkü pazarı kaydetmiyor; yarın konuşulacak bağlantıların da adres defterini tutuyor.

Metodoloji notu

Bu analizdeki tüm sayılar ilgili regülatörlerin resmi lisans listelerinden alınmıştır: TCMB (ödeme ve elektronik para kuruluşları listeleri), NBK (ödeme kuruluşları sicili) ve ARDFM (banka lisansları), CBU (ödeme kuruluşları, e-para kuruluşları ve operatör listeleri), CBAR (EPT/ÖT/ÖSO listeleri) ve NBKR (ödeme kuruluşları lisans reestri ve ticari bankalar listesi), Haziran–Temmuz 2026 kesitleriyle. Türkiye'deki ödeme ve menkul kıymet mutabakat sistemi işleticileri ayrı yetkilendirme rejimine tabi olduğundan karşılaştırma tablosuna dahil edilmemiştir. Asgari sermaye eşikleri ilgili düzenlemelerden alınmıştır: TCMB Asgari Özkaynak Tebliği (RG 31.01.2026), CBAR Kararları 01/2 ve 09/3, NBK Yönetim Kurulu kararı (Ädilet mevzuat sistemi, 19.02.2024 değişikliğiyle), NBKR Yönetim Kurulu kararı No. 2025-P-14/20-1-(PS) (30.04.2025), CBU Nizamı No. 3431 ve 3431-1 sayılı değişikliği (lex.uz); teyit edilemeyen eşikler tabloda açıkça belirtilmiş, tahmin edilmemiştir. Banka sayıları ülke profillerinde düzenleyici mimariyi açıklamak amacıyla kullanılmış, 374 kayıtlık karşılaştırmalı toplama dahil edilmemiştir. Lisans rejimleri birebir eşdeğer olmadığından ülkeler arası ham sayı kıyası tek başına pazar büyüklüğü göstergesi olarak okunmamalıdır. Veriler FT Atlas'ın beş ülke resmi lisans registry'sinde kurum bazında doğrulanabilir durumdadır.

Bu çalışma, FT Atlas'ın resmi regülatör sicilleri üzerinden hazırladığı karşılaştırmalı araştırma serisinin ilk bölümüdür. Serinin devamında beş ülkenin dijital bankaları, kripto varlık lisans rejimleri ve fintech yatırım ekosistemleri aynı metodolojiyle karşılaştırılacaktır.

FT Atlas, Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan fintech ekosistemlerini doğrulanmış ve açık kaynaklı tek bir haritada toplayan FT Finansal Teknoloji projesidir.

Benzer karşılaştırmalı analizler:

Türk Dünyası'nda Açık Bankacılık

Türk Dünya'sında CBDC